Jongeren van nu: angst, depressie en somberheid in een wereld vol prikkels

Steeds meer jongeren worstelen met angst, depressie en somberheid. Soms zijn het korte periodes, maar steeds vaker gaat het om een terugkerend patroon dat diep ingrijpt in hun dagelijks leven. Ouders, leerkrachten en begeleiders maken zich zorgen: waarom gebeurt dit zoveel, en vooral, hoe kunnen we helpen?

Om dit te begrijpen moeten we kijken naar wat er in het lichaam, het brein en de gevoelswereld van jongeren gebeurt.

Het brein dat nog onderweg is

Het brein van jongeren is nog volop in ontwikkeling. De prefrontale cortex, het deel dat helpt bij plannen, relativeren en het overzien van gevolgen, is pas rond het 25e levensjaar volledig rijp. Ondertussen werkt het emotionele centrum, de amygdala, al wel op volle kracht. Daardoor reageren jongeren sneller heftig op situaties en kunnen ze minder makkelijk afstand nemen van hun emoties.

Het beloningssysteem in hun brein staat bovendien extra scherp afgesteld. Dopamine, de neurotransmitter die zorgt voor motivatie en beloning, speelt een grote rol. Een like op sociale media of een compliment geeft een enorme dopaminepiek, terwijl een afwijzing of stilte in een groepsapp keihard binnenkomt. Deze schommelingen maken jongeren extra gevoelig voor stemmingswisselingen.

Stresshormonen in het lichaam

Wanneer jongeren spanning ervaren, maakt hun lichaam cortisol aan, het bekende stresshormoon. Kortdurend helpt dit om alert te zijn, maar als stress zich opstapelt blijft cortisol hoog. Dat kan leiden tot slaapproblemen, concentratieverlies en een voortdurend gevoel van onrust. Het zenuwstelsel staat dan als het ware continu “aan”.

Bij langdurige somberheid speelt ook serotonine een rol. Dit stofje is belangrijk voor een gevoel van rust en tevredenheid. Te weinig serotonine kan leiden tot neerslachtigheid of depressieve gevoelens. Jongeren die structureel overprikkeld zijn, hebben vaak minder serotonine beschikbaar, waardoor zij zich leeg en futloos voelen.

Hormonen en emotionele stormen

De puberteit is een tijd van hormonale pieken en dalen. Oestrogeen en progesteron bij meisjes en testosteron bij jongens beïnvloeden de stemming sterk. Emoties worden intenser, wisselvalliger en minder voorspelbaar. Bij sommige jongeren zorgt dit voor energie en daadkracht, bij anderen juist voor onzekerheid en prikkelbaarheid.

Deze hormonale storm maakt dat jongeren vaak niet begrijpen waarom ze zich van het ene op het andere moment zo anders voelen. En omdat de prefrontale cortex nog niet volledig ontwikkeld is, hebben ze minder handvatten om dit te relativeren.

Verbinding als tegenkracht

Gelukkig zijn er ook stoffen die helpen. Oxytocine, vaak het “verbondenheidshormoon” genoemd, wordt aangemaakt bij warmte, aanraking en vertrouwen. Een knuffel van een ouder, een goed gesprek of simpelweg samen lachen kan de aanmaak van oxytocine stimuleren. Dit werkt kalmerend op het zenuwstelsel en helpt jongeren zich veiliger en minder alleen te voelen.

Daarom is verbinding zo’n belangrijk medicijn. Het gaat niet alleen om praten, maar om écht aanwezig zijn. Het zenuwstelsel van jongeren voelt of iemand er werkelijk is.

Het gemis aan rust en verbinding

Veel jongeren missen momenten waarop hun zenuwstelsel tot rust kan komen. Schooldruk, sociale verwachtingen en constante prikkels van schermen zorgen ervoor dat ze zelden helemaal ontspannen. Het ontbreken van diepe verbinding versterkt dit. Een jongere kan letterlijk overspoeld raken, en de signalen daarvan zijn zichtbaar: terugtrekken, somberheid, piekeren of lichamelijke klachten zoals hoofdpijn en buikpijn.

Angst en depressie zijn vaak niet alleen een psychisch probleem. Het zijn signalen dat het hele systeem uit balans is geraakt.

Lagen van binnen

Wie goed kijkt, ziet dat angst en depressie zich op meerdere lagen uitdrukken:

Mentaal: negatieve overtuigingen, piekergedachten en een streng innerlijk stemmetje.
Emotioneel: verdriet, boosheid of diepe eenzaamheid.
Fysiek: vermoeidheid, slapeloosheid, gespannen spieren en lichamelijke pijn.
Dieper: het gevoel afgesneden te zijn van een innerlijke bron van kracht of levenslust.

Alleen als deze lagen samen aandacht krijgen kan er herstel plaatsvinden.

Voorbeeld uit de praktijk

Een meisje van zestien kwam bij me met klachten van vermoeidheid en neerslachtigheid. Ze vertelde dat ze vaak dacht: “Ik ben niets waard.” Toen we onderzochten wat er gebeurde, bleek dat ze continu gespannen was. Haar schouders stonden hoog, haar ademhaling was oppervlakkig. We oefenden met rustige ademhalingen en ik legde haar uit dat hierdoor haar cortisol kon zakken. Daarnaast tekenden we haar gevoelens in kleuren en beelden. Ze ontdekte dat ze veel verdriet droeg dat ze nooit had uitgesproken.

Door lichaamsbewustzijn te combineren met creatieve expressie begon haar serotoninehuishouding langzaam te herstellen. Ze voelde zich lichter en zei na een aantal weken: “Het is alsof ik niet meer alleen ben in mijn hoofd.”

Wat jongeren nodig hebben

Jongeren hebben volwassenen nodig die hun nabij blijven, ook in het donker. Niet iemand die alles wil oplossen, maar iemand die hen helpt hun eigen balans terug te vinden. Het gaat om steun in kleine dagelijkse dingen: leren voelen waar spanning zit, begrijpen dat gedachten niet altijd de waarheid zijn, rust nemen zonder schuldgevoel, en ervaren dat beweging en natuur het zenuwstelsel kalmeren.

Ritme, slaap, gezonde voeding en contact zijn niet zomaar tips, het zijn biologische ankers die serotonine en oxytocine ondersteunen en het stressniveau verlagen. Creatieve manieren van uiten geven jongeren een ingang naar verwerking die woorden soms niet bieden.

Een hoopvolle generatie

Hoewel de cijfers zorgelijk zijn, zie ik ook veel kracht in deze generatie. Hun gevoeligheid maakt hen niet alleen kwetsbaar, maar ook bijzonder veerkrachtig. Ze voelen diep, denken breed en verlangen naar echtheid. Met de juiste begeleiding leren ze hun gevoeligheid als kracht te gebruiken in plaats van als last.